Yr Hen Neuadd

Yr Hen Neuadd

Yr oedd bwriad yn yr ardal ers diwedd y rhyfel i sefydlu neuadd yn y pentref. Roedd ystafell billiards yn y Gelli i’r dynion, ond daeth y defnydd i ben erbyn diwedd y 50au a gwerthwyd yr adeilad i’w newid yn dy “ Arlunfa Uwch y Mor”. Pan ddaeth y bechgyn lleol adref o’r Rhyfel , sefydlwyd cronfa iddynt, y “Welcome Home Fund “, ond penderfynodd y rhelyw mawr ohonynt i adael yr arian yn y gronfa i’w ddefnyddio at y perwyl o adeiladu neuadd newydd. Cafwyd amryw o gynlluniau a gwahanol leoliadau i’r adeilad newydd, ond oherwydd gwahanol resymau ni aethpwyd ymlaen gyda’r adeiladu.  

Yn y cyfamser adeiladwyd Ysgol Gynradd newydd, a agorwyd yn 1959, a phrynwyd yr hen ysgol oddiwrth Bwyllgor Addysg Meirionnydd yn 1961, am swm anrhydeddus o £500. Penderfynwyd hefyd i brynu Iscoed, fel ty i’r gofalwr. Addaswyd yr adeilad i fod yn neuadd, rhoed bwrdd snwcer yn ystafell “yr infants” ac agorwyd y neuadd yn swyddogol erbyn Nadolig 1963. Atebodd yr adeilad ei bwrpas yn rhagorol dros y blynyddoedd, gyda mudiadau fel Merched y Wawr, y WEA, Yr Aelwyd, yn gwneud defnydd rheolaidd. Byddai cyngherddau achlysurol ac edrych ymlaen mawr at yr eisteddfod ym mis Mawrth pan fyddai’r neuadd dan ei sang.

Ond yn y cefndir roedd yr adeilad yn dirywio. Roedd gwaith cynnal a chadw beunyddiol, ac erbyn y nawdegau roedd yn amlwg nad oedd yr adeilad o safon derbyniol i ateb y gofynion. Yn 1997 cafwyd cynllun ymarferoldeb i edrych am ffordd ymlaen. Daeth y pensaer ymlaen a thri chynllun. Y cyntaf i wella yr adeilad presennol, yr ail i’w ddymchwel ac adeiladu neuadd newydd ar y safle, ac yr olaf i adeiladu adeilad newydd ar safle’r ysgol gynradd. Bu cryn drafod, a chafwyd dau gyfarfod cyhoeddus i geiso ffordd ymlaen, a daeth yn amlwg mai’r opsiwn i adeiladu ar safle’r ysgol oedd y cynllun mwyaf poblogaidd.